ՀՈՎՍԵՓ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆՑ

Հրապարակախոս, թարգմանիչ, գյուղատնտես

Ծնվել է Ղազախի գավառի Դաղքիսաման գյուղում (այժմ՝ Ադրբեջանում)։ Ավարտել է Թիֆլիսի առաջին արական գիմնազիան, երկու տարի սովորել Պետերբուրգի համալսարանում, ապա՝ Հոհենհայմի գյուղատնտեսական ակադեմիայում (Գերմանիա)։ Գերմանիայամ ուսանելու տարիներին ծանոթացել է գիտական սոցիալիզմի ուսմունքին։ 1893թ. Շտուտգարտում սերտ կապեր է հաստատել գերմանական սոցիալ-դեմոկրատիայի ականավոր գործիչներ Կ.Կաուցկու, Կ.Ցետկինի և Հ.Պարվուսի հետ։ Նրա մասնակցությամբ Կաուցկին և Պարվուսը կազմել են Թուրքիայամ հայկական ջարդերը դատապարտող կոչեր, որոնք հրապարակվել են գերմանական և ավստրիական մամուլում։ 1894թ. մեկնել է Իտալիա, ուսումնասիրել երկրի քաղաքական, տնտեսական ու մշակութային կյանքը և այդ մասին Atb. ստորագրությամբ հրապարակախոսական հոդվածներ տպագրել Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության «Նոյե ցայտ» («Neue Zeit») հանդեսում (1895թ.)։ Նրա գլխավորությամբ բնագրից առաջին անգամ հայերեն է թարգմանվել Ֆ.Էնգելսի «Սոցիալիզմի զարգացումն ուտոպիայից դեպի գիտություն» աշխատությունը, որը հրատարակվել է 1894թ., «Գիտական սոցիալիզմ» խորագրով։ Նույն թվականին նրա մասնակցությամբ պատրաստվել է նաև Կ.Մարքսին Ֆ.Էնգելսի «Կոմունիստական կուսակցության մանիֆեստ»-ի հայերեն թարգմանությունը, որը մնացել է անտիպ։ Նամակով դիմել է Էնգելսին (1894թ. նոյեմբերի 1), տեղեկություններ հաղորդել հայոց պատմության, հայերի ազգային-ազատագրական շարժման մասին և խնդրել գրել առաջաբան «Մանիֆեստ»-ի հայերեն հրատարակության համար։ Էնգելսն նամակով պատասխանել է, որ ինքը անծանոթ լեզվով հրատարակվող գրքին առաջաբան գրել չի կարող։ Նա միաժամանակ այն միտքն է հայտնել, որ հայ ժողովրդի ազատագրությունը պայմանավորված է միայն ռուսական հեղափոխության հաղթանակով։ Հրապարակախոսի հետագա գործունեությունը չի ընթացել քաղաքական պայքարի հունով։ Եկել է Հայաստան և զբաղվել հոր կալվածքով։ 1904թ. զորակոչվել է բանակ, ծառայել Կարսում և տեղի կայազորի կողմից ընտրվել 2-րդ Պետական դումայի անդամ։ Կարսին քաղաքային ինքնավարության տալու խնդիրը Դումայում օրենսդրական կարգով անցկացնելու նպատակով հարել է կադետական ֆրակցիային։ Դուման ցրվելուց հետո Հայաստանում զբաղվել է գյուղատնտեսությամբ։ Նախագծել ու իրականացրել է մի շարք հիդրոտեխնիկական կառուցումներ, ստացել խաղողի նոր փոփոխակներ, գրել ուսումնասիրություններ։ 1914թ. նորից զորակոչվել է բանակ՝ որպես սպա։ Ինքնասպան է եղել Կարսում։